طراحی شهری به عنوان یکی از مهم‌ترین حوزه‌های میان‌رشته‌ای در برنامه‌ریزی و شکل‌دهی به فضاهای شهری، نقشی اساسی در ارتقای کیفیت زندگی شهروندان و سامان‌دهی محیط‌های شهری ایفا می‌کند. این حوزه در مرز میان معماری، برنامه‌ریزی شهری، منظر شهری و علوم اجتماعی قرار دارد و تلاش می‌کند تا با ایجاد تعادل میان عملکرد، زیبایی، هویت و پایداری، فضاهایی انسانی‌تر و کارآمدتر در شهرها شکل دهد. با توجه به گستردگی ابعاد و رویکردهای مختلف در طراحی شهری، ارائه یک تعریف واحد و جامع از این مفهوم همواره چالش‌برانگیز بوده است.

در طول دهه‌های گذشته، اندیشمندان، نظریه‌پردازان و نهادهای علمی مختلف هر یک از زاویه‌ای خاص به تعریف طراحی شهری پرداخته‌اند. برخی آن را فرآیند سازمان‌دهی فضاهای شهری و شکل کالبدی شهر می‌دانند، برخی دیگر بر جنبه‌های اجتماعی، فرهنگی و تجربه انسانی در فضاهای عمومی تأکید دارند و گروهی نیز طراحی شهری را ابزاری برای هدایت توسعه پایدار و بهبود کیفیت محیط شهری معرفی می‌کنند. به همین دلیل، بررسی تعاریف مختلف می‌تواند به درک عمیق‌تر ماهیت، اهداف و ابعاد گوناگون این رشته کمک کند.

در این مقاله تلاش شده است با گردآوری ۲۰ تعریف از طراحی شهری از منابع معتبر، دیدگاه‌های متنوع موجود در این حوزه معرفی و مقایسه شوند. این مجموعه تعاریف می‌تواند تصویری جامع‌تر از مفهوم طراحی شهری ارائه دهد و به دانشجویان، پژوهشگران و علاقه‌مندان این حوزه در شناخت بهتر چارچوب‌های نظری آن کمک کند.

20 تعریف طراحی شهری

1-  طراحی شهری فعالیتی است که نگرش را از حالت انفعالی به فعال ، از شکل گرایی صرف به عملکرد شکل گرا ، از طرح  محوری به فرایند محوری و از دستوری به تعاملی- مشارکتی تبدیل کرده،ارتقای واقعی کیفیت محیط شهری را هدف غایی قرار می دهد.[1]

2- طراحی شهری فعالیتی است که به محیط انسان ساخت و سکونتگاه های انسانی شکل داده و انسجام میبخشد و از ابتدای پیدایش (حدود 40 سال پیش) تاکنون همواره از اهمیت روزافزون برخوردار بوده است.[2]

3- طراحی شهری با شکل کالبدی عرصه عمومی در یک منطقه محدود شهر سر و کار دارد و بنابراین بین دو مقیاس شناخته شده معماری که با شکل کالبدی ساختمان در ارتباط است و برنامه ریزی شهری  و منطقه‌ای که با سازمان فضایی عرصه عمومی در مقیاس وسیعتری سر کار دارد قرار گرفته است.[3]

4- طراحی شهری اساسا با جنبه های کالبدی و فضایی محیط سروکار دارد،لیکن شکل و فضای شهر به هر حال از عملکرد های آن قابل تفکیک نمی باشد.[4]

5- طراحی شهری فرایندی است تکاملی و مستمر که باید در چارچوب تغییرات مداوم محیط تحقق پذیرد.فرایند مورد استفاده در طراحی تا حدود زیادی در نتیجه و حاصل کار موثر است.[5]

6- طراحی شهری زمینه و امکان به وجود آمدن تغییر و تحول کیفی را در محیط های شهری فراهم میسازد.طراح شهری ممکن است هرگز ساختمان خاص و یا ساختمان هایی را که در طرح ارائه داده،طراحی نکند،بلکه مقررات لازم را برای حرفه‌ای هایی که در ساختن بناها نقش دارند،تهیه نماید.[6]

7- بارنت معتقد است که « طراحی شهری عبارت است از طراحی شهر بدون طراحی ساختمان های آن»[7]

8- گوت‌هایم در پرسش به سوال « طراحی شهری چیست؟» می نویسد: طراحی شهری بخشی از برنامه ریزی شهری است که با زیبا شناسی سر و کار داشته، و نظم و فرم شهر را معین میدارد.[8]

9- طراحی شهری عبارت است از مطالعه طرح عرصه عمومی شهر که در مقابل عرصه خصوصی قرار دارد.منظور از عرصه عمومی،خیابان‌ها،بلوارها‌،میدان‌ها،پارک‌های شهری به انضمام نماهای ساختمان هایی است که آن فضاها را تعریف و محصور می نماید.[9]

10- طراحی شهری،بخش به هم پیوسته‌ای از فرآیند برنامه ریزی شهری و منطقه‌ای است.طراحی شهری بیش از هر چیز و ضرورتا طراحی سه بعدی است.لیکن همچنین می بایست با جوانب غیر بصری محیط-همچون سر و صدا،بو یا احساس خطر و ایمنی که در شخصیت بخشی به محیط کمک مهمی می نماید،نیز سر و کار داشته باشد.خصیصه عمده طراحی شهری،آرایش و تنظیم عناصر کالبدی و فعالیت های انسانی می‌باشد که محیط را می سازد.[10]

11- راینر بنهام در کتاب کلان ساختار خود می گوید : رشته‌ی واسطه‌ای طراحی شهری با موقعیت های شهری با مساحت حدود نیم مایل مربع سروکار دارد.طراحی شهری با فرم کالبدی عرصه عمومی و سطح ناحیه‌ی کالبدی محدود از شهر سر و کار دارد.[11]

12- طراحي شهري يك فرايند مساله گشايي گروهي است كه در آن استفاده از تكنيك هاي تحليلي گوناگون، تصميمات آگاهانه اتخاذ مي شود.[12]

13- طراحی شهری عبارت است از هنر طراحی شهر به صورت 3 بعدی،که فعالیت آن در حوزه‌ای میان معماری،منظرسازی،مهندسی و برنامه ریزی قرار می گیرد.[13]

14- طراحی شهری فعالیتی است که با کیفیت کالبدی و فضایی محیط سر و کار دارد.[14]

15- طراحی شهری،فعالیتی است که نه از عهده یک معمار به تنهایی بر می آید و نه یک طراح شهری، بلکه کاری است گروهی میان تخصص های ذیربط در حل مسائل فضایی.[15]

16-طراحی شهری که گروهی آن را شکست معماری نوین و برخی ان را عدم توفیق رشته برنامه ریزی شهری در خلق محیط های انسانی نسبت می دهند،فعالیتی است که برای پر نمودن شکاف و خلا میان دو رشته معماری و برنامه ریزی شهری پا به عرصه حیات گذاشت.[16]

17- طراحي شهري فرآيندي است كه به شكل‌دهي فيزيكي بافت‌هاي مختلف شهري و روستايي منجر مي‌شود. طراحي شهري با رويكرد ساختارگرايي به ايجاد اماكن متعدد مي‌پردازد. اين فرآيند طراحي ساختمان‌ها، فضاها و چشم‌اندازها را در برمي‌گيرد و نهايتا جرياني را به راه مي‌اندازد كه به عمران و آبادي شهري كمك مي‌كند[17].

18-پيتر کلتورپ، از نظريه پردازان متاخر اين رشته درباره آن مي گويد: «طراحي شهري، چيزي فراتر از پرداختن صرف به زيبايي شناختي محيط شهري يا استقرار هنرمندانه عناصر آن است. طراحي شهري با خلق و نگهداري مکان هاي شهري اي سر و کار دارد که در آن پاسخ هاي مناسب به مسائل اکولوژيک، رفاه اقتصادي و زندگي جمعي با يکديگر تلفيق شده باشند.[18]

19- طراحی شهری عبارت است از فعالیت ها، عملیات و فرآیندهایی که هدفشان نظام دهی ظاهری و عملکردی به محیط کالبد است.[19]

20- طراحی شهری عبارتست ازهنر طراحی قسمت های بزرگ محیط ساخته شده در سطح کلی قبل از اینکه طراحی خود ساختمان ها بصورت تفصیلی شروع شود.[20]

منابع

[1] .بحرینی،سید حسین(1385)، “طراحی شهری در ایران:نگرشی نو“نشریه هنر های زیبا،شماره26

[2] .Moudon,A. V. (1992).” A Catholic approach to Organizing What urban Designers Should Know”, Journal of Planning Literature , Vol.6,No.4,May

[3] .Gosling. And Maitland. (1984). “Concept of Urban Design”, Academy Editions, London.

[4] .Barnett, J. (1982). “Urban Design as Public Policy: Practical Methods for Improving Cities”, Architectural Records books, New York.

[5] . بحرینی،سید حسین (1377)، ” فرآیند طراحی شهری“،انتشارات دانشگاه تهران،تهران.

[6] .Pittas, M.J. (1980). “Defining Urban Design”, Journal of Urban Design, Vol.1, No.2, Jan./Feb.

[7] .گلکار، کوروش، (1338). “کندوکاو در تعریف طراحی شهری”مرکز مطالعات و تحقیقات شهرسازی و معماری ایران.ص10

[8] . گلکار، کوروش، (1338). “کندوکاو در تعریف طراحی شهری”مرکز مطالعات و تحقیقات شهرسازی و معماری ایران.ص11

[9] . گلکار، کوروش، (1338). “کندوکاو در تعریف طراحی شهری”مرکز مطالعات و تحقیقات شهرسازی و معماری ایران.ص12

[10] . گلکار، کوروش، (1338). “کندوکاو در تعریف طراحی شهری”مرکز مطالعات و تحقیقات شهرسازی و معماری ایران.ص13

[11] . گلکار، کوروش، (1338). “کندوکاو در تعریف طراحی شهری”مرکز مطالعات و تحقیقات شهرسازی و معماری ایران.ص

[12] . گلکار،کوروش، (1384). “مناسب سازي تكنيك تحليلي سوآت (SWOT) براي كاربرد در طراحي شهري” صفه پاييز و زمستان 1384

[13] . توسلی ، محمود، (1332).” طراحی فضای شهری:فضا های شهری و جایگاه آنها در زندگی و سیمای شهر“مرکز مطالعات و تحقیقات شهر سازی و معماری ایران،1386.ص 83

[14] . توسلی ، محمود، (1332).” طراحی فضای شهری:فضا های شهری و جایگاه آنها در زندگی و سیمای شهر“مرکز مطالعات و تحقیقات شهر سازی و معماری ایران،1386.ص 82

[15] .پاکزاد ، جهانشاه ، ( 1385). ” مبانی نظری و فرآیند طراحی شهری“.انتشارات شهیدی ، 1385

[16] . صدیق ، مرتضی ، (1389). ” آموزش اسکیس طراحی شهری”کتابکده تخصصی کسری 1389

[17] . شفیعی ،سعید،(1380). ” مبانی و فنون طراحی شهری “،اسلیمی 1380

[18] .گلکار، کوروش، (1382). ” از تولد تا بلوغ طراحی شهری“. نشریه صفه شماره 36

[19] .بحرینی،سید حسین، ( 1385). ” فرآیند طراحی شهری“.انتشارات دانشگاه تهران

[20] . International conference on Urban Design, 1980